Một bài viết của giáo sư Hoàng Tụy mà idoclo đọc thấy cực hay, nếu bạn có chút thời gian thì hãy đọc hết bài này, còn ko thì hãy lướt qua những chỗ mình đã tô sáng.
Dù bảo thủ đến đâu, Bộ Giáo dục & Đào tạo cũng như bất cứ ai đều không thể làm ngơ trước nhiều vấn nạn giáo dục đã và đang làm đau đầu cả xã hội. Chỉ có nhìn thẳng, gọi tên đúng sự vật và chấp nhận thay đổi, coi cải cách là mệnh lệnh của cuộc sống mới có thể khắc phục tình trạng nguy kịch của ngành GD Việt Nam.
1. Nhìn lại một chặng đường giáo dục
Mặc dù tín hiệu báo động đỏ đã phát ra từ lâu, và nguyên Thủ Tướng Võ Văn Kiệt khi từ nhiệm đã thừa nhận chính thức sự không thành công của giáo dục. Đến nay thực trạng nghiêm trọng của giáo dục VN vẫn chưa được đánh giá đúng mức. Nhiều người có trách nhiệm vẫn tự ru ngủ mình với những thành tựu to lớn, thực và ảo, của giáo dục.
GS Hoàng Tuỵ
Đương nhiên, nếu cô lập VN với thế giới thì không đến nỗi quá lo lắng. Song nếu đặt giáo dục trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhìn tình hình một cách khách quan và có trách nhiệm, thì không thể nhắm mắt trước sự tụt hậu ngày càng xa của giáo dục VN so với các nước xung quanh, và so với yêu cầu phát triển của xã hội.
Thực tế, đất nước nghìn năm văn hiến này đang trả giá nặng nề cho sự suy thoái trầm trọng của giáo dục kéo dài suốt ba mươi năm qua.
Giáo dục là một hệ thống phức tạp được đặc trưng bởi mục tiêu, cấu trúc, tổ chức (bao gồm các phần tử và các hệ thống con), phương thức vận hành và hiệu quả hoạt động. Nếu mỗi yếu tố ấy đều có quá nhiều trục trặc nghiêm trọng kéo dài hàng thập kỷ mà không khắc phục được, khiến mọi sự điều chỉnh cục bộ theo cơ chế phản hồi đều không cứu vãn nổi, thì tình trạng ấy phải được xem là sự khủng hoảng toàn diện.
Những dấu hiệu…
Nhìn lại hệ thống giáo dục VN, những dấu hiệu khủng hoảng đã lộ rõ từ lâu và ngày càng đậm nét.
Từ chỗ trước đây dù sao cũng là sự nghiệp toàn dân, là “bông hoa của chế độ”, nay giáo dục đã dần dần mất phương hướng, không còn rõ giáo dục cho ai, vì ai, để làm gì.
Trách nhiệm của Nhà nước đối với giáo dục có nguy cơ sút giảm để dần dần nhường chỗ cho quan niệm tư nhân hóa cực đoan, phủ nhận giáo dục với tư cách lợi ích công hòng biến nó thành một thứ hàng hóa thuần túy, thuận mua vừa bán theo cung cầu của một thứ thị trường vô tâm.
Giữa mục tiêu lý thuyết và thực tiễn thực hiện tồn tại khoảng cách ngày càng gia tăng, có nguy cơ đẩy giáo dục xa rời lý tưởng công bằng, dân chủ, văn minh mà xã hội đang hướng tới.
Cơ cấu tổ chức và hoạt động giáo dục mất cân đối, rối loạn trầm trọng giữa giáo dục phổ thông, dạy nghề, cao đẳng, đại học, giữa trường tư, trường công, giữa chuyên tu, tại chức, đào tạo liên kết, v.v…. tất cả làm thành một hệ thống tạp nham, rối ren không đồng bộ, thiếu nhất quán, hoạt động phân tán, rời rạc, mà mỗi đơn vị tuân theo lợi ích cục bộ, thiển cận, nhiều hơn là quan tâm đến lợi ích cơ bản và lâu dài của cộng đồng (gần đây nhất, giữa lúc Chính Phủ kêu gọi mọi ngành ngăn cơn bão giá thì ngành giáo dục tăng giá sách giáo khoa 10%).
Nội dung và phương pháp giáo dục thể hiện xu hướng hư học cổ lỗ, dành nhiều thời gian học những kiến thức lạc hậu vô bổ (sau nhiều lần bàn cãi cũng chỉ mới giảm được thời lượng bắt buộc).
Mặt khác lại quá thực dụng thiển cận, thiên về triết lý mì ăn liền mà coi nhẹ những vấn đề có ý nghĩa cơ bản suốt đời cho mỗi người như: hình thành nhân cách, rèn luyện năng lực tư duy, khả năng cảm thụ.
Coi nhẹ kỹ năng lao động, kỹ năng sống, kỹ năng giao tiếp, đức tính trung thực, năng lực sáng tạo, trí tưởng tượng, là những đức tính thời nào cũng cần nhưng đặc biệt thời nay càng cần hơn bao giờ hết.
Bằng cách đặt nặng quá mức bằng cấp và thi cử, nhà trường đã vô tình tuôn ra xã hội mọi thứ rác rưởi độc hại: bằng giả, bằng dỏm, học giả, v.v.
Chất lượng giáo dục sa sút một thời gian dài, nhất là ở đại học, cao đẳng và dạy nghề, khiến nhân lực đào tạo ra còn rất xa mới đáp ứng được đòi hỏi thực tế về cả chất lượng và số lượng, do đó đang trở thành nhân tố cản trở nghiêm trọng sự phát triển kinh tế.
Dân trí thấp – hệ quả tất nhiên của giáo dục yếu kém — tác động tiêu cực đến môi trường, sức khỏe cộng đồng, an toàn giao thông, và hàng loạt vấn nạn khác.
Thêm vào đó, chất lượng giáo dục quá thấp là nguyên nhân quan trọng gây ra nạn chảy máu chất xám đang làm xã hội mất đi những nguồn lực trí tuệ quý giá.
Trong khi chất lượng giáo dục sa sút thì chi phí giáo dục tăng liên tục, trở thành gánh nặng phi lý không chỉ cho ngân sách quốc gia, mà còn cho mọi gia đình vì phần đóng góp trực tiếp của dân ngoài thuế lên đến hơn 40% tổng chi phí giáo dục.
Tuy nhiên, còn may là vượt lên trên tình hình chung không mấy sáng sủa đó vẫn có những điểm sáng nhất định (lác đác trong từng cấp học đều có những đơn vị khá thành công), chứng tỏ tiềm năng phát triển giáo dục ở đất nước này còn nhiều.
Hai năm gần đây đã có một số chuyển biến tích cực nhưng vì chưa động tới các vấn đề cốt lõi – nơi sức ỳ đã bám rễ trong nhiều năm – nên chưa tạo đủ xung lực cho một cuộc lột xác của giáo dục hiện đang là đòi hỏi cấp bách của xã hội.
2. Đi tìm nguyên nhân
Điều gì đã khiến nền giáo dục của một đất nước vốn có truyền thống hiếu học lâu đời rơi vào suy thoái trầm trọng vào đúng thời điểm mà lẽ ra nó phải là bệ phóng cho kinh tế cất cánh?
Hoàn toàn không phải do nghèo, vì công sức, tiền của lãng phí, thât thoát hàng năm vô cùng lớn. Nguyê n nhân phải thẳng thắn nhìn nhận là do quản lý, lãnh đạo dưới tầm.
Từ quan niệm, tư duy cơ bản (triết lý giáo dục, theo cách nói gần đây) cho đến thiết kế hệ thống và quản lý, điều hành, mọi khâu đều có những bất cập, sai lầm nghiêm trọng, ảnh hưởng tiêu cực đến toàn bộ hệ thống.
Quan niệm, tư duy về giáo dục xơ cứng, cũ kỹ
Cái gốc của phần lớn sai lầm ấy là quan niệm, tư duy xơ cứng về giáo dục, quá cũ kỹ mà qua hai thập kỷ hầu như không thay đổi. Vẫn cách suy nghĩ thiển cận, vẫn những quan điểm giáo điều thời bao cấp, được biến tấu ít nhiều để thích nghi với những xu hướng phiêu lưu du nhập từ bên ngoài phù hợp với từng nhóm lợi ich chi phối các hoạt động giáo dục.
Mọi người đều biết thời nào, chế độ nào thì một nền giáo dục chân chính cũng có sứ mạng cao cả giống nhau về giáo dục con người. Đồng thời trên cái nền chung đó mỗi thời, mỗi xã hội đặt những nhiệm vụ, yêu cầu cụ thể khác nhau cho giáo dục. Không thấy hai mặt đó mà chỉ thiên một mặt này hay mặt kia, thậm chí để hai mặt đó xung đột, sẽ dẫn đến một nền giáo dục hoặc thoát ly thực tế hoặc thực dụng thiển cận, hoặc vừa có cả hai tính chất đó.
Chẳng hạn, thời nào thì con người sống trong xã hội lành mạnh cũng cần trung thực, và muốn đóng góp vào sự phát triển của xã hội cũng phải ít nhiều có đầu óc sáng tạo, nhưng chưa bao giờ hai đức tính đó thiết yếu như bây giờ trong thế giới toàn cầu hóa và kinh tế tri thức.
Điều đó tiếc thay đã không được chú ý trong suốt quá trình xây dựng giáo dục ở VN. Trong khi xã hội và môi trường quốc tế đã biến đổi cực kỳ sâu sắc mà từ mẫu giáo đến đại học, nhà trường vẫn dựa vào kinh nghiệm giáo dục tư tưởng chính trị thời đấu tranh giành độc lập và xây dựng chủ nghĩa xã hội để rèn luyện nhân cách, kỹ năng sống, kỹ năng giao tiếp, thì với sự vênh đó giữa lý thuyết và đời sống, cộng thêm sự xuống cấp nhanh đạo đức xã hội, làm sao có thể giáo dục trung thực và sáng tạo có hiệu quả?
Đó là nguyên nhân sâu xa khiến sự giả dối và nạn giáo điều lan tràn, từ tiêu cực trong thi cử, bệnh thành tich, bệnh thi đua hình thức, cho đến nạn sao chép, dạy mẫu, học thuộc lòng, cứ tồn tại dai dẳng bất chấp sự lên án của dư luận xã hội.
Cần phải bình đẳng về cơ hội học tập thành công
Gần đây, những cuộc tranh cãi xung quanh đề án tăng học phí, nạn học sinh bỏ học, ngồi nhầm lớp, v.v. cho thấy rõ một nguyên nhân căn bản của nhiều vấn nạn ấy là do nhận thức về công bằng, dân chủ trong giáo dục còn quá hời hợt và thô sơ. Chỉ mới chú ý yêu cầu sơ đẳng bảo đảm quyền học tập (nói chính xác là quyền bình đẳng về cơ hội học tập), mà ngay việc này cũng chưa được hiểu đúng và làm tốt.
đâu là nguyên nhân cho sự lạc hậu của GD Việt Nam?
Trong khi đó, với chế độ học tập như hiện nay, buộc học sinh phải học thêm ngoài giờ rất nhiều (kể cả làm bài tập ở nhà và học thêm ngoài giờ có trả học phí), thì con em các gia đình nghèo làm sao có được cơ hội học tập thành công bình đẳng với con em các gia đình khá giả.
Cho nên được đi học mới chỉ là bình đẳng một phần. Bình đẳng về cơ hội học tập không thôi chưa đủ mà phải bình đẳng về cơ hội học tập thành công. Không phải không có lý do mà ở nhiều nước, để bảo đảm công bằng về cơ hội thành công trong học tập, để giúp con em nhà nghèo không bỏ học giữa chừng, học sinh tiểu học và trung học không phải làm bài tập ở nhà mà đều làm hết ở trường, trong những giờ tự học có thầy giám sát.
Ở các nước ấy cũng không có chuyện phải học thêm ngoài giờ ở lớp và không có học sinh phải bỏ học chỉ vì chương trình nặng, học không nổi hay sách giáo khoa quá đắt, không có tiền mua. Vì vậy hiện tượng học sinh bỏ học nhiều cần được nhìn nhận là dấu hiệu đáng lo ngại của một nền giáo dục thiếu công bằng.
Vào những năm 80 thế kỷ trước, khi kinh tế bế tắc, hệ thống giáo duc cũ gần như tan rã. Sai lầm cơ bản khi ấy là đã không xuất phát từ gốc để cải tạo hệ thống giáo dục mà chỉ cải sửa tùy tiện từng phần của nó trong khi vẫn khư khư giữ nền móng tư duy lạc hậu cũ. Rốt cuộc đã đẻ ra một hệ thông giáo dục dị dạng, đầu Ngô mình Sở, thường xuyên gặp khó khăn, đòi hỏi phải liên tục cải sửa, song càng sửa càng rối, càng bất cập.
Như trên đã nói, khủng hoảng giáo dục là từ bên trong, tức là chủ yếu do hậu quả của hàng loạt sai hệ thống. Trong đó đáng nêu nhất có một số sai căn bản như sau.
Sai đầu tiên tai hại nhất là về chính sách đối với người thầy
Xuất phát từ quan niệm lệch lạc về sứ mạng và vai trò người thầy trong nền giáo dục hiện đại. Phản ứng lại tư duy lạc hậu trong nhà trường cũ, gán cho thầy quyền uy tuyệt đối theo quan niệm “không thầy đố mầy làm nên”, biến giáo dục thành quá trình truyền đạt và tiếp thu hoàn toàn thụ động, đã xuất hiện tư duy cực đoan ngược lại, phủ nhận vai trò then chốt của thầy đối với chất lượng giáo dục.
Với cách hiểu giáo dục thô sơ nặng về cảm tính, khi thì nhấn mạnh một chiều “học sinh là trung tâm”, khi khác tôn chương trình, sách giáo khoa lên địa vị “linh hồn giáo dục”, nhận định chất lượng đại học thấp “không phải do thầy mà do chương trình”, v.v. dẫn đến hoàn toàn xem thường việc xây dựng đội ngũ thầy giáo theo chuẩn mực giáo dục hiện đại. Trong mọi khâu từ tuyển chọn đến sử dụng và bồi dưỡng người thầy, khâu nào cũng phạm sai lầm lớn. Đặc biệt tệ hại là chính sách lương.
Ngay từ đầu đã bỏ qua kinh nghiệm muôn thuở “có thực mới vực được đạo”, trả lương cho thầy cô giáo dưới mức sống hợp lý, lấy cớ ngân sách eo hẹp (thật ra chỉ là sử dụng ngân sách không hợp lý), bỏ mặc các thầy cô “tự cứu” kiếm thêm thu nhập bằng mọi cách (dạy thêm, làm thêm, đến nỗi không hi]] >
Bài diễn thuyết khá hay. Nhưng có một vài điểm chưa đồng tình:
1,Trên nhiều góc độ có thể nhìn nhận dưới nhiều ý kiến khác nhau. cũng nên nhìn nhận giáo dục là một thứ hàng hóa, tuy nhiên lại là thứ hàng hóa đặc biệt. Để từ đó thứ hàng hóa đó nếu kém chất lượng, không đáp ứng thị trường thì sẽ là thứ hàng hóa tồn trong kho, xã hội không có nhu cầu. Đó là động lực thúc đẩy cải tiến giáo dục. Chắc chắn không ai chọn mua sản phẩm kém chất lượng, nếu có sản phẩm chất lượng hơn thay thế. Sản phẩm thay thế hiện nay trên thế giới là chất lượng giáo dục tại các trường tư.
2,Chi phí giáo dục hiện nay còn được Nhà nước hỗ trợ. Tuy nhiên, trong khi yêu cầu chất lượng giáo dục, trong đó có điều kiện cơ sở vật chất phải được nâng cao mà lại yêu cầu giảm chi phí. Một nghịch lý. Để đáp ứng được yêu cầu chất lượng thì phải đi kèm với chi phí nâng cao.Tuy nhiên để giải bài toán chi phí phù hợp với chất lượng còn nhiều vấn đề. Tuy nhiên, SV không nên than rằng,chi phí học tập tăng cao. Hiện nay, một số ngân hàng đang có chính sách cho SV vay học tập với điều kiện dễ dàng, SV tự làm trả nợ sau ra trường. Đây cũng là một trong rất nhiều lời giải cho bài toán chi phí.
Có vài điều không đồng tình lắm, nhưng đúng là bài thuyết trình cũng đã chỉ ra được khá nhiều vần đề của giáo dục Việt Nam… Viết hết ra đây thì… 😀
Mai thi oài. :((
vấn đề muôn thủơ của XH. đúng là hot topic. 9 người 10 ý a ơi. quan trọng lúc này đây là tìm ra giải pháp và cải cách GD. hãy hành động chứ đừng dừng ở lời nói.
@D.A: thực ra thì GS Tụy cũng đã đề cập đến việc xem giáo dục như hàng hóa đấy chứ. Thực tại thì chất lượng đào tạo không được tốt, và có cảm giác như đi xuống. Sản phẩm ở các trường tư không thể thay thế cho nền tảng giáo dục hiện tại được. Mô hình của họ khác với chúng ta, tuy nhiên phải học về cách thức quản lý và nội dung chương trình học.
Về vấn đề tiền nong, dĩ nhiên nâng cao chất lượng thì ko thể giảm học phí được (trừ khi chúng ta đã là một nước ổn định và phát triển mạnh về kinh tế, tăng trưởng cao. Giải pháp hiện nay như Đ.A nói rất hợp lý cho sinh viên, tuy nhiên khi được đào tạo ở trường ĐH như thế thì sau này ra trường sinh viên vẫn cần phải được đào tạo lại nữa.
@Zen: bài viết của GS Tụy cũng đã đề ra giải pháp rồi đấy chứ em, nhưng làm được hay không thì nó thuộc tầm vĩ mô rồi, anh em mình chỉ có thể bàn và luận chứ đâu có thể làm j khác được…
– gọi là cái vòng lẩn quẩn. Muốn phát triển được nền kinh tế, thì trước hết giáo dục phải hàng đầu, nhưng muốn phát triển giáo dục, thì phải có kinh tế vững chắc.
– Muốn cải cách giáo dục thì phải làm từ cái gốc, chứ mình toàn là chặn phần ngọn thì cũng vậy. Hơn nữa, với tình trạng Nhà nước độc quyền sách giáo khoa như hiện nay, thì làm gì mà có thể cải tiến được. Có cạnh tranh với có phát triển chứ
– Những giải pháp đưa ra chẳng qua cũng chỉ là lí thuyết suông thôi, làm được là cả một vấn đề đó. Nhung không tin tưởng là có thể cải cách được hệ thống giáo dục VN với cái guồng máy hoạt động như vậy!
– Một sinh viên tốt nghiệp ra trường, loại giỏi được giữ lại trường làm giảng viên, lương vài ba đồng, so với bạn bè ra làm trong các tập đoàn nước ngoài hay các công ty tư nhân thì…Thật sự bây giờ, chỉ có những ai yêu nghề giáo viên lắm hay đã có nền tảng kinh tế khá vững thì mới theo nghề được!
Thực ra thì cũng không đến nỗi gì là luẩn quẩn, cái mấu chốt là mấy “quan” có làm tới nơi tới chốn ko, cái gì cũng phải có bước đi và giải pháp của nó chứ nhỉ.
Còn tình trạng SGK như hiện nay thì còn nhiều chuyện để bàn lắm, từ độc quyền của BXBGD, rồi chương trình SGK, giá cả …
Chuyện sinh viên hiện nay giữ lại trường cũng chủ yếu là kiếm nguồn để du học rồi về dạy hoặc nghiên cứu khoa học thôi. Mà mình thấy thì nhiều giảng viên lo dạy quá nên cũng ko có thời gian để mà nghiên cứu khoa học (chưa kể đến phương pháp dạy ĐH hiện nay còn nhiều bất cập nữa0
Giải pháp đưa ra, ban đầu thì nó nằm trên giấy nên mới gọi là suông, còn phần thực hiện thì có lẽ hơi bị khó với guồng máy và những rối rắm phía bên trong của nó …
cầu trời …
Đọc bài này mới thấy hết được thực trạng của ngành GD hiện nay, là 1 người khá bức xúc với thục trạng GD đã từ lâu rồi( với những việc mắt thấy tai nghe trong chính ngành giáo dục ở tầm vĩ mô ) mà ở đây thì ko tiện để nói đc ….
Theo Vũ nghĩ giải pháp thì có nhiều (từ lâu nay những người tâm huyết với nước nhà cũng đã có rất nhiều giải pháp cứa vãn ) nhưng vẫn đề cốt lõi ở đây là con người ( 1 cách chính xác là con người ở tầm vĩ mô ), ko có con người giỏi thì làm sao có thể cải cách quyết liệt và triệt để được …
cứ giữ những người ấu trĩ, quan liêu , tham nhũng thì làm sao có thể cải cách đc ( mà đuổi thì ko được ????….)
Hy vọng nghành giáo dục nước ta sẽ có người tài giỏi và đủ dũng cảm để có thể cải cách thành công…